حرام نباشد ، پس منقطع است و گروهى از مفسّران نيز بدان تصريح كرده‌اند « 1 » . و امّا غير مفرّغ بودن : زيرا مستثنى منه [ اموالكم ] در كلام ذكر شده است . و به عقيدهء مرحوم شيخ چنين استثنائى مفيد حصر نيست زيرا به معناى لكن استدراكى است و معنا آنست كه : اكل مال به باطل ممنوع و لكن تجارت عن تراض مشروع ولى منحصر بودن را نمىرساند [ مثل لم يجىء زيد لكن بكرا جاء كه معنايش اين نيست كه : آمدن منحصر به بكر بوده و غير بكر احدى نيامد . ] پس مفهوم حصر كه ابطال شد ، و معنايش آن نيست كه اگر تجارتى از تراضى سرچشمه نگرفت ولى رضايت لاحق داشت باطل باشد . و امّا از مفهوم وصف : به پنج بيان جواب مىدهند : 1 - در علم اصول مبحث مفاهيم به ثبت رسيده كه اساسا جملهء وصفيّهء داراى مفهوم نيست . و اثبات شيئى نفى ما سوى نمىكند . 2 - بر فرض مفهوم‌دارى مىگوئيم : آن وصفى مفهوم دارد و حكم ثبوتا و عدما دائر مدار او است كه برآوردن آن هيچ‌فائده‌اى جز دلالت بر انتفاء عند الانتفاء مترتب نباشد ، پس اگر فوائد ديگرى براى آن متصوّر بود ، باز نوبت به مفهوم‌دارى نمىرسد ، و در ما نحن فيه فائدهء ديگر دارد و آن وصف غالبى بودن است يعنى تقييد تجارت به قيد عن تراض براى بيان اينست كه : غالب تجارتها چنين‌اند ، زيرا از مالكهاى اصلى و با رضايت قبلى سرچشمه مىگيرند و اين منافاتى ندارد كه نادرى از داد و ستدها اين گونه نباشند و رضايت سابق بر آنها نباشد بلكه لاحق باشد و معذلك صحيح باشند . و ما نحن فيه نظير تقييد در آيهء ربائب است كه فرموده : وَ رَبائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ « 2 » يعنى ربيبه‌هائى كه در دامان شما بزرگ شده‌اند بر شما حرام‌اند .

--> ( 1 ) از قبيل امين الاسلام طبرسى در مجمع البيان ، ج 3 و 4 ، ص 36 و 37 . ( 2 ) سورهء نساء آيهء 23 .